حماسه در لغت به معنای دلاوری و شجاعت است و در اصطلاح شعری است داستانی ، روایی با زمینه ی قهرمانی و رنگ قومی و ملّی كه در آن حوادثی بیرون از حدود عادت جریان دارد ؛ حماسه داستان واقعی به اضافه خواسته ها و تمایلات  و آرزوهای نیاکان ما در طول تاریخ است ، خواب و رؤیای تحقق ناپذیرآن ها .

انواع منظومه های حماسی در ادبیّات ملل :

1- حماسه ی طبیعی ،

 2- حماسه ی مصنوعی

فرق حماسه‌ی طبیعی و مصنوعی :

در حماسه‌ی طبیعی اعمال خارق‌العاده زیاد است امّا در حماسه ی مصنوع رنگ می‌بازد .

حماسه‌های طبیعی تاریخ تدوین مشخّصی ندارند و بر آورده از آرمان یک قوم هستند .

در حماسه‌ی طبیعی پردازنده ی آن معلوم نیست ، نا خودآگاه جمعی یک ملّت است كه به صورت شفاهی از یک فرهنگ از نسلی به نسل دیگر به وجود آمده در حالی كه حماسه ی مصنوعی پدید آورنده‌اش معلوم است .

ویژگی حماسه :

داستانی

قهرمانی

ملّی

خرق عادت

 

رستم  و  اشكبوس

دلبری كجا نام او اشكبوس                            همی بر خروشید بر سان كوس

 كجا : كه

بر خروشید : فریاد كشید                   

کوس : طبل بزرگ     

اشكبوس : مشبّه          

برسان : مثل    ، مانند ، ادات تشبیه

كوس : مشبّهٌ به

وجه شبه : برخروشیدن

معنی : پهلوانی كه نام او اشكبوس بود مثل طبل خروشید و فریاد زد .

بیامد كه جوید ز ایران نبرد                         سر هم نبرد اندر آرد به گرد

نبرد : حریف            

گرد : خاک               

ایران : مجازاً لشكر ایران

سر هم نبرد به گرد آوردن : كنایه از شكست دادن ، معادل پوزه ی کسی را به خاک مالیدن

معنی : آمد كه از بین لشكریان ایران حریفی پیدا كند و با حریف خود بجنگد و او را شكست دهد .

بشد تیز رهّام با خود و گبر                          همی گرد رزم اندر آور به ابر

بشد : رفت               

تیز : تند                  

خود : گلاه جنگ

گبر : زره ، خفتان ، جوشن                         

رزم : جنگ

مصراع دوم بیت اغراق دارد             

ابر و گبر : جناس ناقص اختلافی

خود ، گبر ، رزم : مراعات نظیر

معنی : رهّام با كلاه خود و لباس جنگ ( مسلّح ) خیلی سریع به میدان جنگ آمده بود و سرعت او سبب شده بود كه گرد و خاک به آسمان رود .

برآویخت رهّام با اشكبوس                     برآمد ز هر دو سپه بوق و كوس

برآویخت : جنگ كرد ، گلاویز شد                

بوق و كوس برای ایجاد هیجان به صدا درآمد

معنی : رهّام با اشكبوس گلاویز شد و هر دو سپاه برای ایجاد هیجان در جنگ ، بوق و كوس نواختند .

به گرز گران دست برد اشكبوس                    زمین آهنین شد سپهر آبنوس

گرز : وسیله‌ای جنگی            

گران : سنگین           

آبنوس : درختی است مخصوص نواحی معتدل ( هند و ماداگاسکار و جزیره ی موریس ) که چوب آن سنگین و سخت و گرانبها است .

زمین و سپهر : تضاد و تناسب یا مراعات نظیر

سپهر آبنوس : كنایه از بلندشدن گرد و خاک

اغراق در بیان عظمت گرز اشکبوس است .

معنی : اشكبوس با گرز محکم و سنگین خود جنگ را آغاز كرد ، زمین برای تحمّل ضربه‌های گرز او مثل آهن شد و آسمان پر از گرد و غبار شد .

برآهیخت رهّام گرز گران                  غمی شد ز پیكار دست سران

برآهیخت : بلند كرد ، برداشت           

گران : سنگین           

غمی شد : خسته شد

سران : استعاره از سرداران و فرماندهان

سران ، گران : جناس ناقص اختلافی

پیكار : جنگ

معنی : رهّام گرز سنگینش را برداشت ، دست دو پهلوان از جنگ با گرز خسته شد .   

چو رهّام گشت از كشانی ستوه            بپیچید زد روی و شد سوی كوه

ستوه : درمانده ، خسته ، ملول            

بپیچید زو روی : كنایه از صرف نظر كردن ، فرار كردن ، خودداری کردن [ از جنگ ]

معنی : وقتی که رهّام از دست اشكبوس خسته شد از جنگ كردن صرف نظر كرد و به سمت كوه رفت.

ز قلب سپه اندر آشفت توس                      بزد اسب كاید بر اشكبوس

قلب : مركز              

برای قلب سپه دو حرف اضافه آمده كه ویژگی سبک خراسانی می‌باشد .

معنی : توس فرمانده سپاه از مركز سپاه عصبانی شد و اسبش را هِی كرد كه به سمت اشكبوس بیاید .

تهمتن برآشفت و با توس گفت                   كه رهّام را جام باده ست جفت

تهمتن : لقب رستم ( به معنای درشت اندام و قوی هیكل )        

جفت بودن : كنایه از قرین و همنشین بودن

رهّام را جام باده ست جفت : تشخیص دارد یار و هم نشین بودن را به جام باده نسبت داده است .

معنی : رستم عصبانی شد و به توس گفت كه رهّام اهل بزم و شرابخواری است و اهل جنگیدن نیست .

تو قلب سپه را به آیین بدار                         من اكنون پیاده كنم كارزار

قلب : مركز سپاه                            

كارزار : جنگ

معنی : تو مركز سپاه را طبق شیوه‌ی گذشته نگه دار، من الان پیاده به جنگ می‌روم .

كمان به زه را به بازو فكند                                به بند كمر بر ، بزد تیر چند

كمان به زه : كنایه از آماده بودن كمان

زه : رشته ی باریک تابیده از روده گوسفند ، ابریشم یا فلز

برای بند كمر دو حرف اضافه آورده : ویژگی سبک خراسانی

معنی : رستم كمان آماده به تیراندازی‌اش را به بازو افكند و به كمربندش هم چند تیر زد .

خروشید كای مرد رزم آزمای                        هماوردت آمد مشو باز جای

خروشید : فریاد زد                         

رزم آزمای : جنگ جو

« ت » در كلمه هماوردت : مضافٌ الیه         

مشو باز جای : فرار نكن

معنی : فریاد زد كه ای مرد جنگجو حریف تو آمد ، از میدان فرار مكن .

كشانی بخندید و خیره بماند                 عنان را گران كرد و او را بخواند

خیره : متعجّب           

عنان را گران كردن كنایه از نگه داشتن اسب

بخواند : صدا كرد                 

گران : سنگین

معنی : اشكبوس كشانی خندید و تعجّب زده شد ، افسار اسب را كشید و ایستاد و او را صدا كرد .

بدو گفت خندان كه نام تو چیست                    تن بی سرت را كه خواهد گریست؟

معنی : به او گفت كه تو از كدام خاندان و تبار هستی ؟ بعد از این كه مُردی چه كسی برایت عزاداری می كند ؟ ( منظور : حتماً می میری )

تهمتن چنین داد پاسخ كه نام                   چه پرسی كزین پس نبینی تو كام

تهمتن : لقب رستم

چه پرسی : استفهام انكاری

معنی : رستم این گونه پاسخ داد كه چرا نام مرا می‌پرسی ( نپرس ) كه از این به بعد تو به آرزویت نمی‌رسی چون می میری .

مرا مادرم نام مرگ تو كرد                     زمانه مرا پتک ترک تو كرد

مصراع اوّل واج آرایی صامت / م / دارد که تداعی کننده ی مرگ است .

« را » درعبارت ( مرا مادرم نام مرگ تو کرد ) در مصراع اوّل از نوع فکّ اضافه است . یعنی مادرم نام ِ مرا مرگ تو گذاشت .

مرگ و ترگ : جناس ناقص اختلافی             

بیت دارای طنز است .

پتک : چكش                                           

ترگ : كلاه خود

معنی : مادر من نام مرا مرگ تو نهاد ، روزگار مرا وسیله ی مرگ تو قرار داد .

كشانی بود گفت بی بارگی                     به كشتن دهی سر به یكبارگی

باره : اسب ، فرس               

سرمجازاً : وجود

معنی : كشانی گفت : بدون اسب ؟ همین الان می میری ،  بدون اسب آمده‌ای ؟ اكنون سرت را به باد می ‌دهی .

تهمتن چنین داد پاسخ بدوی                كه ای بیهده مرد پرخاشجوی ،

پیاده ندیدی كه جنگ آورد                  سر سركشان زیر سنگ آورد ؟

موقوف المعانی  : علامت موقوف المعانی  بودن « ، » است که انتهای بیت اوّل آمده است .

پرخاش جو : ستیزه جو ،  جنگ جو ، دلیر ، فتنه جو ، رزم آور

بیت دوم استفهام تأكیدی است

جنگ و سنگ : جناس ناقص اختلافی

سركش : یاغی ، زورگو                   

سر زیر سنگ آوردن كنایه از شكست دادن

مصراع دوم بیت دوم واج آرایی صامت / س /  و مصوّت / ـَـ /

معنی : رستم این گونه پاسخ داد كه ای جنگ جویی كه بیهوده می جنگی ، ندیده ای كه انسان پیاده به جنگ آید و موفّق شود و زورگویان و یاغیان را به زیر بیندازد و نابود كند ؟

به شهر تو شیر و نهنگ و پلنگ                   سوار اندر آیند هر سه به جنگ ؟

بیت استفهام انكاری دارد.                 

واج آرایی صامت / ن / ، / گ /

بیت دارای تحقیر و تمسخر اشكبوس

هر سه حیوان نماد قدرت و شجاعت و با هم تناسب یا مراعات نظیر

معنی : مگر در شهر تو شیر نهنگ و پلنگ ( جانوران معروف به قدرت ) سواره به جنگ می آیند ؟

هم اكنون تو را ای نبرده سوار                 پیاده بیاموزمت كارزار

نبرده : جنگ جو ( صفت نسبی )                           

كارزار : جنگ

بیت : آموزش پیاده جنگیدن ، تحقیر و تمسخر اشكبوس

معنی : اكنون به جنگ تو می‌آیم ای جنگ جوی سوار بر اسب و پیاده جنگیدن را به تو یاد می دهم .

پیاده مرا زان فرستاده توس                            كه تا اسب بستانم از اشكبوس

توس : فرمانده سپاه ایران                           

بیت : تحقیر و تمسخر اشكبوس

معنی : تو آن قدر كم توان و بی كفایت هستی كه توس با دیدن تو به این فكر افتاده است كه به راحتی می‌توان اسب تو را از چنگت ربود و به همین خاطر مرا ، كه به نظر تو سرباز پیاده‌ای بیش نیستم فرستاده است تا تو را از اسبت پایین بكشم و سوار بر اسبت شوم .

كشانی پیاده شود ، همچو من                         بدو روی خندان شوند انجمن

مصراع دوم كنایه از تمسخر كردن      

انجمن : محلّ جمع شدن مجازاً مردم سپاه

معنی : اشكبوس كوشانی هم مثل من پیاده شود و مردم او را مسخره كنند و به او بخندند .

پیاده به از چون تو پانصد سوار           بدین روز و این گردش كارزار

گردش : مجازاً محل ، میدان

معنی : در این روزگار و در چنین دورانی پیاده ی جنگی بهتر از پانصد سوار مثل توست .

كشانی بدو گفت : با تو سیلح                       نبینم همی جز فسوس و مزیح

فسوس : مسخره کردن

مزیح : غیر جدّی بودن ، ممال مزاح

معنی : اشكبوس كوشانی به او گفت با تو سلاحی به غیر از مسخره كردن و جدّی نبودن چیز دیگری نمی‌بینم .

بدو گفت رستم كه تیر و كمان                    ببین تا هم اكنون سرآری زمان

تیر و كمان : مراعات نظیر

سرآری زمان : كنایه از بمیری ، دوره و زمان تو به پایان رسد

كمان و زمان : جناس ناقص اختلافی

معنی : رستم به او گفت كافی است كه تیر و كمانم را نگاه كنی تا از ترس بمیری .

چو نازش به اسب گران مایه دید                    كمان را به زه كرد و اندر كشید

معنی : وقتی كه رستم دید تمام فخر و تفاخر او به اسب گران بهایش است كمان را آماده‌ی تیراندازی كرد.

یكی تیز زد بر بر اسب اوی                     كه اسب اندر آمد ز بالا به روی

بر اوّل : به

بر دوم : پهلو

بر اوّل و بر دوم : جناس تام    

اوی و روی : جناس ناقص اختلافی

معنی : تیری به پهلوی اسب او زد و اسب با صورت به افتاد .

بخندید رستم به آواز گفت                      كه بنشین به پیش گران مایه جفت

آواز : صدای بلند                 

گفت و جفت : جناس ناقص اختلافی

گران مایه : گران قدر            

جفت : كنار ، پهلو                

این قسمت طنز دارد .

معنی : رستم خندید و با صدای بلند گفت بشین پیش اسب گران قََدرَت و غصّه اش را بخور ( برایش ماتم بگیر ) .

سزد گر بداری سرش در كنار                      زمانی برآسایی از كارزار

سزد : سزاوار است

كنار : آغوش

برآسایی : خلاص شوی          

كارزار : جنگ

معنی : سزاوار است اگر سرش را در آغوش بگیری و زمانی از جنگیدن خلاص شوی .

كمان را به زه كرد زود اشكبوس                       تنی لرز لرزان و رخ سندروس

كل بیت : واج آرایی صامت /  ز /

سندروس : صمغی زرد است كه روغن كمان از آن گرفته می‌شود ( در این جا زرد بودن مورد نظراست)

معنی : اشكبوس زود كمانش را آماده ی پرتاب كرد در حالی تنش مثل بید می‌لرزید و رنگ صورتش از ترس زرد شده بود .

به رستم بر آنگه ببارید تیر                      تهمتن بدو گفت بر خیره خیر ،

همی رنجه داری تن خویش را            دو بازوی و جان بد اندیش را

دو بیت موقوف المعانی هستند   .       

مصرع اوّل به رستم بر : ویژگی سبک خراسانی

خیره خیر : كنایه از كار بیهوده كردن

معنی : بعد از آن شروع كرد رستم را تیرباران كردن رستم به او گفت بیهوده خودت را خسته می كنی و دو بازویت را خسته می‌كنی .

تهمتن به بند كمر برد چنگ                    گزین كرده یک چوبه تیر خدنگ

گزین : انتخاب           

چوبه : واحد شمارش تیر ( ممیز )

خدنگ : درختی بسیار سخت كه از چوب آن تیر و نیزه و زین اسب سازند .

معنی : رستم دستش را به سمت كمربندش برد و یک چوبی كه از جنس چوب خدنگ بود انتخاب كرد .

یكی تیر الماس پیكان چو آب                  نهاده بر او چار پرّ عقاب

تیر : مشبّه                          

الماس : مشبّهٌ به

معنی : تیری انتخاب كرد كه نوک آن مثل الماس تیز بود و چهار پرّعقاب هم به آن وصل بود .

كمان را بمالید رستم به چنگ                        به شست اندر آورده تیر خدنگ

بمالید : لمس

خدنگ : درختی است بسیار سخت که از چوب تیر و نیزه و زین اسب سازند .

معنی : رستم كمان را در چنگ گرفت و به شست تیر خدنگ را آماده ی پرتاب كرد . ( شست به انگشتر مانندی از جنس استخوان بود كه در انگشت شست می‌كردند و در وقت كمان داری به زه كمان را با آن می‌گرفتند ) .

بر او راست خم كرد و چپ كرد است                 خروش از خم چرخ چاچی بخاست

چاچ شهری بوده است كه در آن تیر و كمان های خوب محكم می‌ساختند .

این بیت : واج آرایی صامت / خ /

راست اوّل : دست راست

راست دوم : صاف و مستقیم

راست اوّل و راست دوم : جناس تام              

راست و چپ : تضاد             

خروش : بانگ و فریاد

راست دوم و خم : تضاد

چرخ چاچی : استعاره از كمان                     

مصراع دوم : تشخیص

معنی : رستم برای پرتاب تیر است دست راست را خم و دست چپ را كه كمان در آن بود راست كرد ؛ آن گاه خروش ازكمان برخاست .

چو سو فارش آمد به پهنای گوش                   ز شاخ گوزنان برآمد خروش

سوفار : دهانه‌ی تیر                        

شاخ گوزنان : مجازاً كمان

معنی : همین كه انتهای تیر به گوش رستم نزدیک شد ، از كمان فریادی برخاست ، ( گاهی كمان را از شاخ گوزن می‌ساختند .)

چو بوسید پیكان سر انگشت اوی                   گذر كرد بر مهره ی پشت اوی

بوسید : مجازاً تماس پیدا کرد

مصرع اوّل : تشخیص

اوی اوّل : مرجع رستم                     

بر : سینه

اوی دوم : مرجع اشكبوس                 

كلّ بیت : اغراق

معنی : وقتی كه نوک تیز تیر با سر انگشت او تماس پیدا كرد ، تیر از مهره ی پشت كمر اشكبوس گذر كرد .

بزد بر بر و سینه‌ی اشكبوس                    سپهر آن زمان دست او داد بوس

سپهر : آسمان            

كلّ بیت : اغراق در میزان تقدیر و تحسینی كه نسبت به رستم ابراز شده تا آن حد كه حتّی آسمان به دستانش بوسه زد .

معنی : تیر را به سینه‌ی اشكبوس زد ، آسمان هم حتّی رستم را مورد تحسین و قدردانی قرار داد .

قضا گفت گیر و قدر گفت ده                      فلک گفت احسنت و مه گفت زه

ده ، زه : جناس ناقص اختلافی                     

زه :  ادات تحسین ، آفرین

تکرار گفت

معنی : سرنوشت به اشكبوس گفت تیر را بگیر و به رستم گفت تیر را بزن .

كشانی هم اندر زمان جان بداد                    چنان شد كه گفتی ز مادر نزاد

معنی : اشكبوس همان لحظه جان داد چنان كه گویی از مادر زاییده نشده است .

 

! بیاموزیم ( 2 )

واج آرایی : در حقیقت شاعر از حروفی كه صامت‌ها و مصوّت‌های مورد نظرش را در بر دارد استفاده می‌كند كه بهتر و بیشتر بتواند معنای خود را به ذهن خواننده به شنونده القا كند .

مثال : ما راست قامتان جاودانه ی تاریخ خواهیم ماند .  واج آرایی مصوّت / ا /

مثال 2 : خاک بر دیده بسی جان فرساست                          سنگ بر سینه بسی سنگین است

واج آرایی صامت / س / خانم پروین اعتصامی در قطعه ای که برای سنگ مزارش سروده در بیت فوق صامت / س / 7 بار تکرار شده که گویی علاوه بر موسیقی مناسب معنای سنگینی را بیشتر القاء می کند بویژه با آوردن کلمه ی ( سنگین ) در آخر بیت قصد داشته است خواننده سنگینی سنگ را به نحو محسوس احساس کند .

صامت / ش / هفت بار تكرار شده كه این تكرار برای القای مزه ی شیرینی بیش از سایر مصوّت‌ها مؤثّر است و هم تكرار آن در آغاز 5  كلمه به جنبه ی موسیقیایی شعر كمک كرده است .

خیزید و خز آرید كه هنگام خزان است                   باد خنک از جانب خوارزم و زان گفت

وزان : صفت فاعلی

بیت توصیه می کند که پوششی مناسب خزان و پاییز باید پوشید .

بیا كه قصد اهل سخت سست بنیان است           بیار باده كه بنیاد عمر بر باد است

معنی : بدان كه آرزوهای بشر اساسی ندارد ، شادی پیشه ساز زیرا اساس عمر بی بنیاد است .

قصر امل : اضافه ی تشبیهی             

سخت و سست : تضاد و مراعات نظیر

بیار باده : كنایه ، طرب و شادی پیشه ساز

باده : شراب              

بنیاد عمر بر باد است : كنایه بیهوده و پایدار

صدای سنگین سكوت در سرسرا پیچید

صدای سنگین : حس آمیزی              

جمله تشخیص و متناقض نما دارد .

حس آمیزی : آمیختن دو حس شنوایی و لامسه

واج آرایی صامت / س / سکوت و آرامش را تداعی می کند .

پاسخ خود آزمایی صفحه 11

 1-  كنایه از شكست دادن

2- ابیات: 2 و 14 و 20 و 23 و 25

3- داستانی ، قهرمانی ، ملّی ، اغراق یا خرق عادت

4- تو نظم سیاه و آرامش مركز سپاه را مثل همیشه حفظ كن .

5- بیت 15 و 20

6- بیت 18 و 19 بیت 32 و 33

7- بیت 11 و 19 و 20 و 31 و 32 و 37 و 16

8- بیت 3 و 5 و 39