درس هفتم ادبیات دوم دبیرستان:

سووشون : سیمین دانشور

 آورده اند که ...

          شعر حفظی : آواز عشق : مولوی

فصل سوم : « ادبیّات پایداری »

 

درس هفتم

                                            سووشون

گندم ها مثل سیل طلا روی هم انباشته شده

مشبّه : گندم ها              

ادات تشبیه : مثل           

مشبّهٌ به : سیل طلا        

وجه شبه : رنگ زرد ، صفت مشترک طلا و گندم

نه خسته :‌ خدا قوّت

صفحه 54  بند دوم : زن های خوشه چین ، به قطار ، كنار مزرعه نشسته اند و سرشان به طرف مزرعه است .

زن های خوشه چین : كنایه از زن های فقیر و بی چیز            

به قطار : ردیف ، قید 

سرشان به طرف مزرعه است : كنایه از توجّه شان به گندم ها است .

چارقد : روسری               

صفحه 54  بند دوم :

شلخته : نامرتّب كسب كه كارهایش بی نظم و ترتیب است

شلخته درو كنید تا چیزی گیر خوشه چین ها بیاید . : كنایه از گشاده دست عمل كردن ، با روحیّه ی جوانمردانه عمل كردن

 جوال : ظرفی كه از پشم بافته شده باشد ( گونی )

صفحه 54  بند سوم :

عبا : 1- پوشش است از پشم و جز آن كه جلویش شكافته است و بر روی لباس می پوشاند ، 2- روپوش گشاد و بلند پشمی یا نخی كه در میان پیش باز است و دو سوراخ در طرفین دارد كه دست ها را از آن بیرون كنند و طبقه ی روحانیون و جز آنان آن را بر روی دوش اندازند ، 3- گلیم خطّ دار

پیشواز : استقبال

پشت آسیاب ، كشت صیفی اربابی است و از آبی كه آسیاب را می گرداند آبیاری می شود

صیفی : منسوب به صیف            

صیف : تابستان

كشت صیفی : زراعتی كه در بهار و اوایل تابستان كارهای آن انجام می شود و حاصلش در تابستان و اوایل پاییز به دست می آید مانند خربزه و هندوانه

آبی ، آسیاب ، می گرداند : مراعات نظیر

یک قوری بندزده ی سیاه شده هم گوشه ی منقل هست

یک : صفت شمارشی     

بند زده : صفت مفعولی

سیاه : صفت بیانی ساده

قوری بند زده ی سیاه شده : قوری شكسته ی ترمیم شده                 

قوری : هسته

صفحه ی 55  بند 2 : جوال : مجازا‌ً كیسه ی گندم

انگار : مثل این كه           

صفحه 55  بند 3 : پیر شوی ننه جان : آرزوی عمر طولانی كردن

عزّت : ارجمندی ، سرافرازی ، عزیزی ، ارجمند گشتن ، گرامی شدن

صفحه ی 55  بند 4 : از نو : درباره  

صفحه 55  بند 5 : تصدّق قد و بالات بشوم : فدایت شوم ، بلا گردانت شوم

امشب شب سوشون است . تلمیح به داستان سیاوش دارد : شب عزاداری

سوک : عزا ، غم ، مصیبت ، ماتم  

سوک : فرآیند واجی ابدال سوگ                

بلدچی : راهنما

خروس خوان : كنایه از صبح زود

دهل : كوس ، طبل بزرگ

صفحه ی 55  بند 6 : سوشون : عزاداری با شیون و زاری

صفحه 55 بند 7 : آشكارا : واقعاً ، قید          

مال : حیوان

غلام شما ، محمّد تقی ، مال آورده            

غلام شما : نهاد            

محمّدتقی : بدل از نهاد

درخت گیسو : درخت كه موهای زنان عزادار را به عنوان عزا به آن وصل می كنند

بابت : به عنوان  

صفحه 55  بند 8 : چانه اش گرم شده كنایه از پرحرفی كردن

شربت گلاب ... انگوریش بابا ... روز سوشون و شبش ناهار و شام هم می دهند .

روز و شب : تضاد ، مراعات نظیر                 

روز و ناهار : مراعات نظیر  

شب و شام : مراعات نظیر

ناهار و  شام : تضاد ، مراعات نظیر

هیمه : هیزم                  

آتش می كنند : مجازاً آتش روشن می كنند 

یكهو : یک مرتبه ، ناگهان ، قید

رنگ شب پریده : كنایه از صبح زود ، هوا گرگ و میش است ، تشخیص

قربانش برم : مرجع ضمیر « ش » سیاوش               

بارالها : شبه جمله ، منادا

صفحه 56 ادامه ی بند 8 : آفتاب تیغ كشید : كنایه از طلوع كردن خورشید ، تشخیص

تیغ : استعاره از پرتو خورشید

صفحه ی 56 بند 3 : تا بار و بند را ببندند و بچّه ها را سوار كنند ، به آنها رسیده ام

بارو بنه : توشه ی راه ، زاد راه       

به آنها رسیده ام : به آنها خواهم رسید ( مضارع محقق الوقوع )

مضارع محقق الوقوع : اگر بخواهند قطعی بودن عمل را در حال یا آینده ی نزدیک نشان دهنده گاهی از شکل ماضی مطلق برای زمان حال یا آینده استفاده می کنند و این همان مضارع محقق الوقوع است یعنی مضارعی که وقوعش قطعی است .

ولی نعمت : روزی دهنده  

نقل بگویم : قصّه بگویم

صفحه ی 56 بند 5 : قربانش بروم :  مرجع ضمیر «  ش » سیاوش

سی میدان : در این جا به معنی به طرف ، به سوی  

فكری است : در حال فكر كردن است

لعین : رانده شده ، نفرین شده                  

جركردن : جنگیدن ، درافتادن

صفحه ی 56 بند 6 : آفتاب سرتاسر میدان را گرفته : مجازاً‌ روشن كرده ، تشخیص

سی چهل نفر می ریزند به سر مباركش      

سی : صفت شمارشی

چهل : صفت شمارشی

سی چهل : صفت مبهم

دل آدم از جا كنده می شود كنایه از بی قراری و اظهار ناراحتی كردن

صفحه ی56 بند 7 : آخر عاقبت : سرانجام ، قید

اسبش را پی می كنند                 

پی کردن : قطع كردن رگ پا ، زدن در پای جلوی اسب

كت : شانه ، كتف

اسب لُخت مجازاً‌ بی زین 

شیهه كشیدن : فریاد كشیدن اسب

یكی از آن لعین ها لباس غضب بر كرده        

غضب : خشم مجازاً‌ رنگ قرمز

لباس غضب : كنایه از لباس قرمز رنگ

سوار و پیاده : تضاد

او هی می خورد زمین     

هی : مرتّب ، قید تكرار

سرو پكالش خینی می شود : سرو صورتش خونی می شود

نه خم به ابرو می آورد . : كنایه از ناراحت نشدن به روی خود نیاوردن

صفحه ی57 بند1: لعین : نفرین شده مجازاً‌ شمر .

بعد آن لعین از اسب پیاده می شود ، شمشیر می زند به نای مباركش : اشاره دارد به امام حسین و سیاوش

نای : گلو                       

صورتش را مثل گوسپند می پوشاند

صورتش : مشبّه

مشبّهٌ به : گوسپند : فرایند واجی ابدال                   

وجه شبه : می پوشاند    

قدرت خدا كارد نمی برد : تلمیح به داستان حضرت اسماعیل دارد

سرنا همچنین سوزناک می زند : تشخیص  

سرنا : نوعی نی ، از سازهای بادی که لوله ای دراز چوبی یا فلزّی با چند سوراخ است

صفحه ی 57  بند 2 : ما زن ها كاه به سرمان می ریزیم : در مراسم سوگواری در بعضی از مناطق گِل یا كاه بر سر می ریزند ،  كنایه از عزاداری

خشت : آجر نپخته

صفحه ی57 بند 3 : پلک هایش داغ شده : كنایه از این كه می خواهد گریه كند نزدیک است دست در گردن زن میان سال بیندازد و هم پای او گریه كند

دست و گردن : مراعات نظیر

هم پا با دست و گردن : ایهام تناسب                      

هم پا : همراه

 قاطر : استر

صفحه ی57 بند 4 : زری و یوسف سوار اسب می شوند و هم عنان ، اسب می تازند

هم عنان : مجازاً همراه ، باهم ، دوشادوش

عنان : دهنه ، افسار

هم عنان با اسب : ایهام تناسب

صفحه ی 57 بند آخر : مردهای سیاه پوش : كنایه از مردهای عزادار

دسته دسته : قید ترتیب

حجله قاسم آوردند كه زری به دیدن آن خواست شیون بكشد امّا جلوی خودش را گرفت

حجله ی قاسم : نماد جوانی و ناكامی

حجله :1- اتاق آذین بسته برای عروس و داماد ، 2- برای كسانی می گذارند كه جوان مرگ شده اند

قاسم پسر امام حسن (ع) است و تلمیح به داستان حضرت قاسم (ع) دارد .

شیون بكشد : فریاد بكشد

جلو خودش را گرفت : كنایه از این كار را نكرد .

صفحه ی 58 بند 1: خان كاكا : آقا داداش                 

عیال : همسر

طواف : دور زدن ، گرد چیزی گشتن

جماعت در صحن سینه و زنجیر بزنند : كنایه از عزاداری كردن

موعظه كردن : وعظ كردن ، سخنرانی كردن

العیاذ بالله : پناه بر خدا

حرفش را هم نزنید : این كار نباید انجام دهید حتّی در گفتار

قشون : ارتش ، سپاه

بلوا : آشوب

صفحه ی 58  بند 2 : هم قسم : هم پیمان

دستمان را بگذاریم روی دستمان : كنایه از كاری انجام ندهیم

تشییع كردن : همراهی كردن ، مشایعت

صفحه ی 58 بند 3 : قدغن : ممنوع

آب از سر من یكی كه گذشت : اتّفاق است كه افتاده برای من دیگر فرقی نمی كند و كنایه از دچار نهایت بدبختی و مصیبت شدن

صفحه ی 58 بند 4 : عجب روی ما سفید كردی ! : طنز و كنایه از ما را شرمنده كردی

عجب روی ما را سیاه كردی ! : آبرو برای ما نگذاشتی

ملّتفت : متوجّه

صفحه ی 58 بند 5 : نعش : جنازه

منشین و تماشا کن : تماشا نکن   

صفحه ی 58 بند 6 : ناكام : كسی كه به آرزویش نرسیده ، ناموفّق ، جوان مرگ

تا كردن : رفتار كردن ، مدارا كردن ، کنار آمدن

با رعیتش مثل یک برادر بزرگ تا می کرد : با رعیتش محترمانه برخورد می کرد

معذّب نكنید : عذاب ندهید ، آزار ندهید

صفحه ی 58 بند آخر : ماری كه از دیشب روی قلبش چنبره زده بود و خوابیده بود سربلند كرد به نیش زدن

ما ر : استعاره از غم و اندوه از دست دادن همسر      

چنبره زده بود : حلقه زده بود

مار و چنبره زده بود : مراعات نظیر

سربلند كرد به نیش زدن : تازه شدن غم ، غم و اندوه به او هجوم آورده بود .

چراغ های ذهنش روشن بود : كنایه از كاملاً‌ آگاه بود ، فكر و حواسش خوب كار می كرد

چراغ های ذهنش : اضافه ی تشبیهی

هیچ كس در این دنیا نخواهد توانست این چراغ ها را خاموش كند : دیگر كسی نمی تواند این آگاهی را از او بگیرد .

صفحه ی 59 بند 1 : تأمّل كردن : فكر كردن

صفحه ی 59 خطّ 8 : تضمین آیه ی قرآن « و لكم فی القصاص حیوةٌ یا اولی الالباب » : ای خردمندان ، حكم قصاص برای حفظ حیات شماست

صفحه ی 59 خطّ 13: دست بیخ گلویش گذاشته : كنایه از تحت فشار قرار دادن

صدایش را بلندتر كند : كنایه از اعتراض كردن

صفحه ی 59 خطّ 19: همه ی كارها افتاده دست زن و بچّه ها : كنایه از افتاده دست كسانی كه نمی فهمند

كُفری : جای ناراحتی بسیار است ، عصبانی

خطّ آخر صفحه ی 59 : كدام بلندگویی مردم شهر را این چنین به خیابان كشانده بود : تشخیص

صفحه ی 60 بند 1 : متفرّق : پراكنده

صفحه ی 60 بند 4 : یک جوان را به تیر غیب كشته اند : جوانی را كشته اند بدون آنكه قاتل او شناخته شده باشد .

صفحه ی 60 بند 5 : پروانه ی كسب : مجوز مغازه

صفحه ی 60 بند 6 : انگاركن : تصوّر كن ، فرض کن

 

پاسخ خود آزمایی صفحه ی 61

1- گشاده دست درو كردن تا خوشه چین ها باقی مانده ی خوشه ها را جمع كنند تا امرار معاش كنند .

2- موضوع یكی بوده ولی یک بار در چهره ی امام حسین و یحیی نبی و یوسف . شیوه ی پروراندن مطلب به خلّاقیّت نویسنده

3- خوشه چینی ، آفتاب تیغ كشید ، شلخته درو كنید ، خروس خوان

4- به مار

5- شلخته درو کنید تا چیزی گیر خوشه چین ها بیاید .

 ثوابت باشه ای دارای خرمن / اگر رحمی كنی بر خوشه چینی

خوشه و خرمن : مراعات نظیر

خوشه چینی كنایه از درویشی      

تأکید بر فقیر نوازی دارد .   

دارای خرمن و خوشه چینی : تضاد

خوشه چینی : کنایه از درویشی و تهیدستی

ای توانگر ای دارای خرمن اگر به گونه ای خرمن ها درو شود كه خوشه های بیشتری به فقرا برسد در آخرت پاداشی خواهی داشت .

 

آورده اند که ...

قَدَّسَ اللّهُ روحهَ : خدا روح او را پاک گرداند

زیر و زبر : تضاد و تکرار

خسته : مجروح و آزرده

افگار : آزرده ، زخمی ، خسته ، مجروح

مذّلت : خواری

سیر : کامل ، قید

هر که آن جا نشیند که خواهد و مرادش بُوَد ، چنانش کُشَند که نخواهد و مرادش نَبود .:هر که بر اساس خواسته و آرزوهای خود عمل کند باید در انتظار مرگ باشد واقعیّتی که مطمئناً برای او مطلوب و خواستنی نیست .

مقصود عبارت آن است که : کسی که مقام و جایگاه اصلی خود را نشناخت تنها بر اساس مراد و خواسته ی نفسانی عمل کند به مصیبتی غیر منتظره گرفتار می شود .

 

شعر حفظی

                                         آواز عشق

بیت 1- هر نفس آواز عشق می رسد از چپ و راست

                                                       ما به فلک می رویم ، عزم تماشا که راست ؟

چپ و راست : تضاد ، مجازاً از اطراف

بیت 2- ما به فلک بوده ایم ، یار ملک بوده ایم

                                                      باز همان جا رویم جمله ، که آن شهر ماست

 فلک و ملک : جناس ناقص اختلافی

بیت 3- خود ز ملک برتریم ، وز ملک افزون تریم

                                                       زین دو چرا نگذریم ؟ منزل ما کبریاست

کبریا : عظمت ، بزرگی ، مجازاً بارگاه

بیت 4- بخت جوان یار ما ، دادن جان کار ما

                                                         قافله سالار ما فخر جهان مصطفاست

یار و کار : جناس ناقص اختلافی

دادن جان کار ما : کنایه از ایثار و فداکاری

بیت 5- از مه او مه شکافت ، دیدن او برنتافت

                                                      ماه چنان بخت یافت ، او که کمینه گداست

 تلمیح به واقعه ی شق القمر دارد.

ماه چنان بخت یافت : تشخیص

کمینه گدا : کمترین گدا

بیت 6 – بوی خوش این نسیم از شکن زلف اوست

                                                  شعشه ی این خیال زان رخ چون « والضّحا » ست

بوی خوش این نسیم از شکن زلف اوست : تلمیح به آیه ای از قرآن درباره ی حضرت نبوی (ص)

شعشه ی این خیال زان رخ چون « والضّحا » ست : تشبیه

والضّحا : روز روشن

بیت 7- خلق چو مرغابیان زاده ز دریای جان

                                                  کی کند این جا مُقام مرغ کز آن بحر خاست؟

خلق چو مرغابیان زاده : تشبیه

دریای جان : اضافه ی تشبیهی

بحر : استعاره از عالم ملکوت

کی کند این جا مُقام مرغ کز آن بحر خاست؟ : استفهام انکاری

بیت 8- آمد موج اَلَست ، کشتی قالب ببست

                                               باز چو کشتی شکست نوبت وصل و لقاست

آمد موج اَلَست ، کشتی قالب ببست : تلمیح به روز الست

قالب ببست : کنایه از خلق جسم انسان

کشتی : استعاره از جسم

شکست : کنایه از مردن

معنی : روز ازل قالب انسان ها شکل گرفت و هنگامی که این قالب شکسته شود ما به آرامش می رسیم .