ادبیّات داستانی معاصر : کباب غاز : جمال زاده  

قسمت اول  

درس پنجم

هر داستان دارای بخش ها و عناصری است که پیکره ﻯ آن را بوجود می آورد به این عناصر ، « عناصر داستان » می گویند .

مهم ترین عناصر داستان عبارتند از :

            شخصیّت و قهرمان : که با رفتارها و گفتارهای خود داستان را بوجود می آورند آن ها گاه از آغاز تا پایان داستان ثابت و بدون تغییر حضور دارند و گاه بر اثر عوامل گوناگون به تدریج یا به طور ناگهانی فضای داستان را ترک می کنند یا خود تغییر و تحوّل می یابند .

            راوی داستان یا زاویه ی دید : معمول ترین شیوه ی روایت داستان استفاده از اوّل شخص ( من ) : کباب غاز ( خود نویسنده ) یا سوم شخص یا دانای کل ( او ) : هدیه ی سال نو

            هسته یا طرح داستان : پیوستگی منظم اعمال و حوادث داستان که مبتنی بر رابطه ی علّت و معلولی است طرح یا هسته ی داستان نام دارد .

            درون مایه : درون مایه فکر اصلی و مسلّط بر هر اثر است و نویسنده آن را در داستان اعمال می کند . درون مایه در واقع جهت فکری و ادراکی نویسنده را نشان می دهد معمولاً درون مایه ی داستان را از اعمال و گفتار شخصیّت های داستان بویژه شخصیّت اوّل ( قهرمان ) می توان دریافت .

            لحن : شخصیّت ها خود را به وسیله ی زبان معرّفی می کنند و به خواننده می شناسانند لحن می تواند رسمی ، غیر رسمی ، صمیمانه ، جدّی ، طنزواره و ... باشد مثل لحن کباب غاز که طنز گونه است .

صفحه ی 29 : 

فاصله گرفتند : دور شدند .

هجو : شمردن معایب کسی نکوهیدن ، دشنام دادن کسی را به شعر ، سرزنش ، نکوهش

صفحه ی 30 :

چهره در نقاب خاک کشیدن : کنایه از مردن                 

                                                   كباب غاز

                                               یا

               رساله در حكمت مطلقه ی « از ماست كه بر ماست »

صفحه ی 30 :

ترفیع : بالا بردن

رتبه : درجه

ترفیع رتبه : بالا رفتن درجه و حقوق کارمند دولت با توجّه به سوابق و سنوات خدمت او           

هم قطارها : هم كارها و هم ردیف ها       

صحیح : درست و حسابی ، عالی

ولیمه : طعامی كه در مهمانی یا عروسی بدهند               

نوش جان نموده : كنایه از خوردن

صفحه ی31 بند اوّل :

زد : اتفاقاً ، از قضا ، قید              

عیال : زن وهمسر

درست جلوشان درآیی : كنایه از باید رعایت كامل آداب و رسوم مهمانی را  برگزار كنی و بخوبی پذیرایی كنی ، سنگ تمام گذاشتن ، آبرومندانه پذیرایی کردن

بند دوم :

مالیّه : وضع مالی                

خرت و پرت : كنایه از وسایل بی ارزش زندگی و مركب اَتباعی

مرکّب اَتباعی : به ترکیب هایی که در آن ها لفظ دوم اغلب بی معنی است و برای تأکید لفظ اوّل می آید مرکب اَتباعی یا اَتباع گویند .

بند سوم :

تنها : فقط           

وعده بگیر : دعوت كن        

مابقی : بقیّه      

نقداً : فعلاً

خط بكش : كنایه از نادیده گرفتن ، صرف نظر كردن

بگذار سماق بمكند : كنایه از انتظار بیهوده كشیدن ، در انتظار گذاشتن ، سر کار گذاشتن

بند چهارم:

آزگار : مدّتی دراز و بطور مداوم ، یک سال طولانی          

پایی بیفتد : كنایه از فرصتی پیش آید

شكم ها را صابون زده اند : كنایه از وعده و وعید دادن به خود ، دل خوش کردن

وعده : نوید ، مژده           

وعید : وعده ی بد ، تهدید        

وعده و وعید : تضاد

ساعت شماری می كنند : كنایه از انتظار كشیدن ، شدیداً منتظر بودن

لوازم عاریه : آنچه از كسی برای رفع احتیاج بگیرند و پس از رفع نیاز پس دهند .

بند پنجم :

شكوم : شكون : چیزی را به فال نیک گرفتن ، میمنت ، خجستگی ، فرایند واجی ابدال

بند هفتم :

موافقت كرد : همراهی كرد         

بنا شد : قرار شد

صفحه ی 32 ، بند دوم :

معهود : عهد كرده شده ، متداول ، معمول      

دو رنگ : دو نوع ، دو جور

مخلّفات : موارد فرعی سر سفره مثل ماست و ترشی و ....        

گرم ونرم : جناس ناقص اختلافی

كیفور : سرحال آمدن ، سرخوش ، متمتع ، آن که کیف و لذّت برده ، سر ذوق آمدن ، سرنشاط آمدن                   

دیلاقی : آدم دراز و بی قد و قواره ، « ی » وحدت و نکره

شرفیاب شده است : آمده است

بند سوم :

لات ولوت : فقیر وبیچاره ، ولگرد و بیكار

آسمان جل : كنایه از بی جا و مكان بودن ، کسی که رواندازش آسمان و زیراندازش زمین است .        

جل : پوششی بی ارزش معمولاً به صورت رو یا زیر انداز بی ارزش که روی الاغ می اندازند .

بی دست وپا : کنایه از بی عرضه 

پخمه : كودن و ابله ، خنگ و نفهم ، شخص کودن ، پپه ، چلمن ، ساده             

مشعوف : شیفته و دلباخته ، شاد ، خوشحال

بند چهارم :

شرّ این غول بی شاخ و دم را از سر ما بكن : كنایه از دور كردن مزاحمت كسی

بند پنجم :

به من دخلی ندارد : به من مربوط نیست

ماشاء الله هفت قرآن به میان : دعایی است كه برای پرهیز از چشم زخم گویند ، برای پرهیز از بدی یا دور شدن مصیبت ، این جمله را به صورت دعا می خوانند ، معادل امروزی آن : گوش شیطان كر

هر گلی هست به سر خودتان بزنید : كنایه از نتیجه ی كار عاید خودت می شود

یا خیر و شر این موضوع با خودت است . ؛ تمثیل است

گل به سر زدن : کنایه از عزیز شمردن

بند ششم :

لابد : حتماً         

چنین روز مباركی صله ی ارحام نكنی كی خواهی كرد ؟ : استفهام انكاری

صله ی ارحام : دیدار اقوام           

لهذا : به این خاطر

سرش را خم کرده است . : چهار جزیی مفعول مسندی

واترقیده اند : تنّزل كرده است ، به عقب بر گشته اند ، متضاد ترقّّی

تک : دک : فرایند واجی ابدال

تک و پوز : دک و پوز : سر و دهان

كریه تر : زشت تر

گردنش مثل گردن همان غاز مادر مرده بود : تشبیه

گردن او : مشبّه    

مثل : ادات تشبیه     

غاز : مشبّهٌ به

وجه شبه : درازی گردن

بند هشتم :

خورد رفته بود : ساییده شده بود و از بین رفته بود ، شلوارش زانو انداخته

راستی راستی : قید تأكید           

تصوّر كردم : فكر كردم

دو رأس : دو تا                    

كش رفته : كنایه از دزدیدن

بند هشتم :

شئٌ عجاب : تلمیح و اشاره دارد به امری شگفت و تضمین آیه ی 5 سوره ی ص « اِنَّ هذا لَشَئ ٌعُجابٌ »

هراسان : وحشت زده             

خاک به سرم : كنایه از بدبخت و بیچاره

صفحه ی 33 ، بند دوم :

دیدم حرف حسابی است : حرف منطقی است

بد غفلتی : فراموش كردن ، اشتباه كردن ، بی خبر گشتن ، نادانستن چیزی ، فراموشی نسیان ، نادانی ، سهل انگاری ، اشتباه کردم

بند سوم :

حُسن : خوبی                

سر به مهر : كنایه از دست نخورده

بند چهارم :

حقّاً : قید تأكید             

هیچ برو برگرد نداشت : كنایه از این كه قطعی و حتمی بود

استشاره : رأی زدن ، مشورت كردن

چاره ای منحصر به فرد : تنها راه نجات وچاره ، راه حل

منحصر به فرد : صفت برای چاره

دست و پا كنیم : كنایه از فراهم كنیم .

چلمن : كسی كه زود فریب بخورد ، نالایق و بی دست و پا ، پپه ، نفهم

شكستن گردن رستم : كنایه از انجام امری بسیار دشوار ، كار سخت و بزرگ و محال را انجام دادن

از دستش ساخته است : مجازاً توانایی دارد ، از دستش بر می آید

چند مرده حلاجی : كنایه از این كه چقدر توانایی داری   

حلاج : پنبه زن

از زیر سنگ هم شده : كنایه از هر طور شده ، به سختی هم که شده

بند پنجم :

عادت معهود : مطابق معمول

مبلغی : كمی ، اندكی          

سرخ وسیاه شدن : كنایه از خجالت كشیدن

صدایش بریده بریده مثل صدای قلیانی كه آبش را كم و زیاد كنند : تشبیه

صدایش : مشبّه     

بریده بریده : وجه شبه      

صدای قلیان : مشبّهٌ به

بریده بریده : با لکنت

كم و زیاد : تضاد

نی پیچ : مشبّهٌ به

حلقوم : مشبّه

نی پیچ حلقوم : اضافه ی تشبیهی

نی پیچ و قلیان : مراعات نظیر

عید و قید : جناس ناقص اختلافی            

باید قید غاز را به كلّی زد و از این خیال به كلّی منصرف شد : دو جمله ی مترادف

كنایه از منصرف شدن از چیزی یا كاری

بند ششم :

استیصال : ناچاری و درماندگی      

چه خاكی بر سرم بریزم : كنایه از در مواجهه با این بدبختی چه کاری باید انجام بدهم ، چه چاره ای بیندیشم .

مختارید : صاحب اختیارید                           

میهمانی : مجازاً دعوت به مهمانی

میهمانی را پس می خواندید : پس می گرفتید

خودتان را به ناخوشی بزنید : تمارض

بزنید : مجازاً نشان بدهید     

طبیب : دكتر

قدغن كرده : منع كرده ، نهی کرده                    

رفقا : دوستان

بچّه قنداقی كه نیستند : كنایه از این كه خوب می فهمند .

مثل بچّه ی آدم باور كنند : بلافاصله بپذیرند و با من درگیر نشوند .

صفحه ی 34  بند اوّل :

پاپی می شوند : کنایه از در امری اصرار كردن ، مُصر شدن ، پی گیر شدن

حسابش را كف دستش بگذاریم : كنایه از این كه تنبیه ومجازاش كنیم .

بند دوم :

پرت وپلا : بیهوده و بی معنی ، مركب اتباعی         

دیدم زیاد پرت و پلا می گوید : ( دیدم می گوید ) حس آمیزی

هزار سال به این سال ها : دعا برای طول عمر

بند سوم :

شیوه ای سوار كرد : كنایه از به كار بردن نیرنگ و فریب .

بند چهارم :

بادی : آغاز ، اسم فاعل از بدأ به معنی شروع کننده

بی پا و بی معنی به نظر رسیدن : كنایه از بی معنی و غیر منطقی و بی پایه به نظر رسیدن

خفایا : ج خفیه ، به معنی نهان ها      

خفایا ی خاطر : در جاهای پنهان ذهن

مخیّله : جای خیال در ذهن           

نشخوار كردن : كنایه از مرور كردن

نا معقول : غیر منطقی              

سرسری گرفتن : كنایه از اهمّیّت ندادن

ستاره ی ضعیف : استعاره از امید

ستاره ی ضعیفی در شبستان تیره و تار درونم درخشیدن گرفت : تشبیه

درونش را به شبستان تشبیه كرده است .

شبستان : قسمتی از مسجد های بزرگ كه دارای سقف است ، خوابگاه ، حرم سرا

سر دماغ آمدم : كنایه از به شوق آمدن وسر حال شدن

این گره فقط به دست خودت گشوده خواهد شد : كنایه از حل شدن مشكل

گره : استعاره از مشکل ( دست نخورده ماندن غاز )

بند پنجم :

جانی گرفت : كنایه از نیرویی گرفت ، در این جا یعنی امیدوار شد

دستگیرش نشده بود : كنایه از این كه ماجرا را نفهمیده بود

دستگیر شدن : کنایه از متوجّه موضوعی شدن

مهار شتر را به كدام جانب می خواهم بكشم : كنایه از تصمیم خاصّی گرفتن

گرچه هنوز درست دستگیرش نشده بود که مقصود من چیست و و مهار شتر را به كدام جانب می خواهم بكشم : کنایه از این که نفهمیده مقصود من چیست و چه هدفی در سر دارم

شتر : استعاره از سخن

وجنات : جمع وجنه ، رخسار                    

نمودار : نمایان

با قلبا و باقلوا : فرآیند واجی ابدال

سوغات و باقلبا : مراعات نظیر

بند ششم :

معوج : ناراست ، خمیده ، منحرف ، متمایل به یک سو ، یک ور