ادبیّات داستانی معاصر : کباب غاز : جمال زاده    

قسمت سوم

صفحه ی 37  بند اوّل :

تذكار : یاد آوری              

سرسوزنی : كنایه از مقدار كمی

قصور : ج قصر ، كوتاهی      

جایز نمی شمردند : منظور پیوسته و با اشتهای تمام خوردن است .

چانه اش گرم شده بود : كنایه از پر حرفی کردن

حرّافی : پر حرفی

بذله : لطیفه ، شوخی        

لطیفه : نكته ی باریک و ظریف ، گفتن چیزی که خنده دار است       

نوک جمع را چیده بود : كنایه از اجازه ی حرف زدن به كسی را نمی داد ، همه را به سكوت واداشته بود.       

بلا معارض : بی رقیب

بند دوم :

بی چشم و رو : كنایه از پُر رو

بر منكرش لعنت بفرستم : كنایه از باور داشتن و یقین داشتن

همه گوش شده بودند ایشان زبان : كنایه از این كه همه گوش می كردند و او فقط حرف می زد .

همه : مشبّه

گوش : مشبّهٌ به

ایشان : مشبّه

زبان : مشبّهٌ به

تنبوشه : استعاره از حلقوم

بلعیدن و لقمه : مراعات نظیر

بلعیدن و بیرون دادن : تضاد

قلنبه : برجسته ، برآمده ، درشت

قلنبه گو : كسی كه سخنان مغلق ( : پیچیده ) و نامستمعل می گوید .    

قلنبه و لقمه : سجع

بیرون دادن حرف های قلنبه : کنایه از حرف های عجیب و شگفت

بند سوم ، خطّ دوم:

فریاد و فغان : مترادف                

مرحبا و آفرین : مترادف

فریاد و فغان مرحبا به آسمان بلند شد : كنایه از این كه او را تحسین كردند .

کبّاده ی شعر و ادب می کشید : ادّعای شاعری می کرد .

محظوظ : بهره مند ، متمتّع

جبهه : پیشانی

به رسم تحقیر چین به صورت انداخته : کنایه از اظهار ناراحتی كردن .

چین به صورت انداختن : کنایه از اخم کردن

زواید : جمع زائد

تخلّص : نام شاعری  

ادیب پیشاوری : ( 1349- 1260 هـ . ق .) سیّد احمد بن شهاب الدّین پیشاوری شاعر مشهور عصرخود ( دوره ی قاجار ) بود . وی دوران زندگی اش را در تحصیل علم و تزکیه ی نفس سپری کرد . دیوان اشعار وی به چاپ رسیده است .

مأ لوف : مأنوس ، مونس

كاسه كوزه یكی شده بودیم : كنایه از خیلی صمیمی شده بودیم ، خودمانی شده بودیم .

استعمال : استفاده

بند چهارم :

اثنا : جمع مکسر ثنی ، میانه ها

سرسرا : هال ، راهروی ساختمان

احتمال می دهم : ممکن است .

وزیر داخله : وزیر کشور

نمره غلطی بود : شماره تلفن اشتباهی بود .

زبان بی زبانی نگاه : آن چه به به تکلّم نیاید و نمودار میل درونی باشد . این كنایه برای موارد منفی به كار می رود .       

زبان بی زبانی نگاه : پارادوكس ، تشخیص

حقّش را كف دستش می گذاشتم : كنایه از جبران عمل کسی ، پاسخ مناسبی به رفتار كسی دادن .

زبان نگاه : اضافه ی استعاری

صفحه ی 38 :

شستش خبردارشده بود : كنایه از بو بردن از قضیه ، مطّلع شدن ، تمثیل

چشمش مثل مرغ سر بریده مدام درروی میز از این بشقاب به آن بشقاب می دوید . ( تشبیه و تشخیص )       

چشمش : مشبّه     

مرغ سر بریده : مشبّهٌ به     

كاینات : موجودات جهان ، مجازاً میهمان ها

بند دوم ، خطّ دوم :

دلم می تپد : كنایه از ترس و اضطراب

خادم : خدمتگزار

قاب : دیس ، بشقاب بزرگ

فربه : چاق                   

برشته : سرخ شده

بند سوم :

شش دانگ حواسّم : كنایه از تمام حواسم

بوی غاز چنان مستش كند كه دامنش از كف برود : كنایه از: از خود بی خود شدن ، از دست دادن اراده و اختیار

تلمیح دارد به کلامی از گلستان سعدی در دیباچه : « بوی گلم چنان مست کرد که دامنم ازدست برفت

سرش  توی حساب بود : كنایه از این كه حواسش جمع و متوجّه موضوع بود ، عاقل و کاردان بود .

تصدیق بفرمایید این یک دم را خوش نخوانده : كنایه از عمل مناسبی را نداشت .

سر ناسازگاری و ناهمراهی داشت .

آیا حالا هم وقت آوردن غاز است ؟ : استفهام انكاری

خرخره : كنایه از این كه به حدّ اشباع خورده ام .

ولو : حتّی                     

مائده : غذا

معده ی انسان : مشبّه 

گاو خونی زنده رود : مشبّهٌ به       

پر نشدن : وجه شبه

بی بر و برگرد : کنایه از قطعی و به طور حتم

بند چهارم :

محظور : در  تنگنا افتادن ، رودربایستی          

تظاهرات : اعمال ، کارها

شخص شخیصی : جناس ناقص افزایشی

شخیصی : بزرگ و ارجمندی

دو دل مانده بود : كنایه از شک و تردید داشتن

دوخته شده بود : مجازاً خیره شده بود .

توطئه ی ما دارد می ماسد : کنایه از نقشه ی ما گرفت ، به هدف رسیدیم

زیر بغلش بگیرم : كنایه از كمک كردن به كسی ، حمایت کردن

دست وپا كنم : كنایه از آماده كنم .

حفظ ظاهر و خالی نبودن عریضه : كنایه از وجود زمینه ی مصنوعی .

بی یار ویاور : جناس ناقص اشتقاقی

حیوان بی یار و یاور : تشخیص

یک ریز : پیوسته ، دائماً

صفحه ی39 :

دماغش نسوزد : كنایه از ضایع نشود .

بند اوّل :

بی حیا : بی شرم ، پُر رو          

دو رو : منافق

اصرار : پافشاری  

انكار : نپذیرفتن

اصرار و انکار : سجع و تضاد

هوادار تمامیّت و عدم تجاوز به آن گردیدند : كنایه از خواهان این شدند که غاز دست نخورده باقی بماند .

بند دوم :

در رفت : خارج شد             

برغان : نام روستایی در كرج كه آلویش مرغوب است .

منحصراً : فقط ، تنها ، قید

غفلتاً فنرش در رفته باشد : كنایه از بی اختیاری

به نیش كشید : كنایه از خورد

نیش : مجازاً دندان

روا نیست : شایسته نیست

روی کسی را به زمین انداختن : كنایه از رد كردن سخن كسی

مختصر : كم

مانند قحطی زدگان : تشبیه ، كنایه ازبا ولع شروع به خوردن غاز كردن

دریک چشم به هم زدن : كنایه از در یک لحظه ، یک آن

گوشت واستخوان غاز مادر مرده : مشبّه و تشخیص      

گوشت واستخوان شتر : مشبّهٌ به

در كمركش  : پیچ وخم حلقوم مهمان ها ، اضافه ی تشبیهی

كتل : تل بلند

گردنه ی یک دو جین شكم : اضافه ی تشبیهی

مضغ : آسیا كردن ، غذا را زیر دندان جویدن            

بلع : قورت دادن ، فرو بردن     

هضم : تحلیل رفتن

حلقوم ، شكم ، روده با مضغ ، بلع ، هضم : لف ونشر مرتّب ، مراعات نظیر

رندان كلكش را كنده بودند : كنایه از تمامش را خوردند

غازی قدم به عالم وجود ننهاده بود : انگار غازی وجود نداشت كنایه از این كه از غاز چیزی باقی نماند

این مخلوقات گویی استخوان خور خلق شده بودند . : اغراق ، واج آرایی صامت / خ /

یدکی : کمکی ، صفت نسبی

یك خروار : مجازاً از كثرت

یک خروار گوشت و پوست و ... : اغراق      

بقولات : ج بقول ( نخود و عدس و لوبیا ) جمع الجمع

حبوبات : جمع حبوب جمع الجمع

ته بشقاب ها را هم لیسیده اند : كنایه از تمام وكمال خورده اند

تمام وكمال : قید        

راست وحسابی : قید       

از سر نو : قید

لخت لخت : تكّه تكّه

جماعت كركس صفت : كنایه از مرده خور

كأنَ لم یكن شیئاً مذكوراً : چیزی كه قابل ذكر نبود ، تضمین آیه  اوّل سوره ی دهر

گورستان شكم : اضافه ی تشبیهی

بند سوم :

مرا می گویی : اگر می خواهی از حال من خبر داشته باشی

هولناک : ترسناک

آب به دهانم خشک شده : با نهایت حیرت و سرگردانی یا خجالت كشیدن ، در این جا كنایه از ترسیدن صفحه ی40 :

زوركی : صفت

خوشامد گویی های ساختگی : تعارف های ظاهری و شاه عبدالعظیمی

كاری از دستم ساخته نبود : كنایه از توانایی انجام كاری را نداشتم

بند دوم :

بحبوحه : حین ، اثنا ، میان ، وسط         

زوال : نیستی ، نابودی

فلک بوقلمون : كنایه از روزگار ناپایدار        

بوقلمون : مجازاً رنگ به رنگ شدن و ناپایداری            

شقاوت : بد جنسی

جهان پتیاره : جهان پلید ، بدكاره ، اهریمنی ، تشخیص

وقاحت : بی شرمی

بد قواره : بد هیكل                 

شخصاً : قید

یارو : وقتی برای كسی ارزش قائل نباشی به کار می رود .

حساب كار را كرد : كنایه از آ گاه شدن

سرسوزنی خود را از تک و تا بیندازد : كنایه از این كه بدون آن كه به روی خود بیاورد ، از رفتار قبلی خود دست بر دارد ، خودش را نباخت .

دل به دریا زد : كنایه از جرئت كردن

بند سوم :

به مجرّد این كه : به محض این كه

كشیده ی آب نكشیده : كنایه از كشیده ی صدادار و آبدار

طنین انداز : منعكس شدن

معیّت : همراهی

ما یتعلّق به : آنچه به آن وابسته است

تا حلقوم بلعیده : کنایه از به حدّ اشباع خورده

دین وایمان را باختی : كنایه از اختیارت را از دست دادی

چون تویی را صندوقچه ی سرّ خود قرار داده بودم : تشبیه

نارو زدی : مكر و حیله به كار بردن

ناز شستت : كنایه از بهترین پاداش ، نوش جانت این هم جایزه ات

نثارش کردم : به او بخشیدم

بند چهارم :

هویدا : آشكار         

نفس زنان و هق هق كنان : مضطرب شده

من چه گناهی دارم ؟ مگر یادتان رفته ؟ كی گفته بودید ؟ : استفهام انكاری

قرار ومدار : مركب اتباعی          

تصدیق بفرمایید : قبول كنید

بند پنجم :

چشمم جایی را نمی دید : كنایه از شدّت عصبانیّت

غلیان : جوشش ، جوش و خروش           

شاخ در می آ ورد : كنایه از متعجّب شدن

قشر : لایه ی پوست           

تصنّعی : ساختگی ، ظاهری

جوان نمک نشناس : مشبّه

مانند : ادات تشبیه

موشی که از خمره ی روغن بیرون کشیده باشند : مشبّهٌ به

بیرون انداختم : وجه شبه

بند ششم :

چپ وراست : تضاد

صفحه ی 41 ، بند دوم :

خوش مشربی : خوش سخنی ، خوش محضری           

فضل و كمال : دانش و برتری

چیزها : مفعول         

با كمال بی چشم و رویی : كنایه از نهایت پررویی

خم به ابرو بیاورم : کنایه از ناراحت شدن

همه را به غلط دادم : شماره تلفن را به همه ی آن ها اشتباهی دادم

بند سوم :

متفرّعات : وابستگی ها و توابع

به انضمام : به اضافه ی

ما یحتوی : آنچه درون چیزی است ( مصطفی )

چون تیری كه از شست رفته باشد : كنایه از كار ما از كار گذشته باشد ، تمثیل

بلند پایه : ارزشمند

از ماست كه بر ماست : تمثیل

  تضمین بیت ناصر خسرو :

« زی تیر نظر کرد و پر خویش بر آن دید                  گفتا ز که نالیم که از ماست که بر ماست »

پشت دستم را داغ كردم : كنایه از عبرت گرفتم و توبه کردم ، عهد سخت و محکم بستم .

کنایه : پوشیده سخن گفتن درباره ی امری ، جمله ای با دو معنا : نزدیک و دور که معنی نزدیک منظور نویسنده را نمی رساند .